Een artikel, overgenomen uit het tijdschrift "Ons Dorp". Deze artikels worden gepubliceerd met het akkoord van de nabestaanden van Dhr. Jerome Vercammen.

Na het oogsten

In ons vorige nummer beschreven wij het zaaien, oogsten, en drogen.

Eens het vlas zo gereed gekomen, wachtte het in de opslagplaats om van zijn vezels te worden ontdaan. Met het vlas ging het in zaak om de vezel.
Dit was een tijdrovend en zwaar werk. Er waren velen die van; het vlasbewerken hun beroep maakten, maar op bijna elke hoeve, groot of klein, werd aan vlasbewerking gedaan. Bijzonder in de winter als er weinig werk op het veld was.

Bookhamer

Omtrent 1880-1890 geschiedde dit het vlas van de vezels ontdoen als volgt: Het droge vlas werd opengespreid op een harde vloer. Deze vloer was niet zoals nu in beton of zo, maar een plaats met speciaal bewerkte kleemgrond en vast aangestampt. Men noemde dit de dorsvloer. Deze kwam meestal voor in de schuur, voor de bewerking van graanvlas enz. Eens het vlas opengespreid, werd het met de bookhamer werkt. (deze bestond uit een zware getande houten blok, voorzien van een gebogen steel van ongeveer 1 meter) Met deze bookhamers werd met kracht op het droge vlas geslagen om de stengels te breken. Met de boekhamer werken vergde oefening en kennis. Den moest de gebogen steel, terwijl men er krachtig mee sloeg (bookte), door de hand laten glijden, zodat de getande blok steeds plat op het vlas terecht kwam. Wee hem, die niet volgens de regels tewerk ging! Dan kwam de bookhamer met kracht tegen de bediener zijn schenen terecht, en wees ervan overtuigd, deugd deed dat niet Er zijn destijds meerdere beenbreuken met de bookhamer geweest !

Het kapbord

Eens de vlasstengels degelijk gebroken, ging dit gebookte vlas naar het kapbord. Dit kapbord was een zware plank van omtrent 1,2 à 1,40 m hoog, met ter hoogte van 1,10 meter een grote inkeping.
Deze plank was vastgemaakt op een zware houten voet, zodat ze stevig vast stond.
Door de inkeping werd dan een handvol gebookt vlas gestoken: Hierop werd dan met een kapbord gekapt en geslagen, zodat de gebroken stengels van de vezel afsprongen.
Er werd gekapt en geslagen tot het laatste stukje vezel weg was. Zo had men dan een handvol zuiver vlas, en per handvol werkte men verder.
Deze bewerking gebeurde in slecht verluchte stallen, met veel stof en tot 's avonds laat, bij kaarslicht en vetolielampen, want er was zelfs nog geen petroleum, men werkte zo goed als in het half duister.
Mannen en vrouwen hielpen aan dit werk mee.
Later kwamen dan de stallantaarns met petroleum in gebruik, en dit was reeds een grote verbetering.

Lemen

De verwijderde stengels waren dan in kleine stukjes van 1 cm lang. Deze afval noemde men "lemen". De lemen waren zeer brandbaar, en werden dan ook als brandstof gebruikt in open haarden, en om dierenvoeder warm te maken, ook om de ovens warm te stoken werd er gebruik gemaakt van lemen.
Lemen werden dan ook verhandeld als koopwaar. In de oude open haarden, die toen in alle hoeven en huizen aanwezig waren, werd veel met lemen gestookt. Men was hierin zeer bedreven : in de schouw maakte men een berg lemen, met middenin een opening. die berg brandde zonder moeite helemaal op langs de opening. Later, bij de opkomst van de Leuvense stoven, werden de lemen gebruikt om kolen te sparen. Men ging als volgt te werk: een ronde metalen pot, van 60 cm hoog, en een doorsnede gelijk aan die van de stoofopening, werd met lemen gevuld en vast aangestampt. De pot werd dan omgekeerd op de opening van de reeds brandende stoof gezet. De pot lemen brandde zonder moeite totaal uit, en door de trok kwamen de vlammen in stoofpot en -buis terecht. Deze leemverwarming was bij koude dagen zelfs doeltreffender dan kolen, en was zeker veel goedkoper.
Ook de metsers gebruikten veel lemen, om te verwerken in mortel voor het bepleisteren van de muren.

Over kammen, stenen, poppen en bussels

Het moeizaam gezuiverde vlas kreeg dan nog extra bewerkingen. Het werd uitgekamd met speciale houten en metalen kammen, zodat de korte vezels eruit gehaald werden, en enkel goede en even lange vezels overbleven. Deze bewerking noemde men "vlas opdoen". Het zo bewerkte vlas plooide men samen in grote strengen "poppen vlas" genoemd. Dan werden zo 9 poppen samen in een bussel gebonden. Een dergelijke bussel noemde men "steen''. Een steen vlas woog ongeveer 3 kilo. Deze vlasstenen werden dan in grote balen, vlaszakken, gedaan. Zo een baal vlas, woog met zak erbij 101 kg. Wanneer het al­dus verpakte vlas moest vervoerd en verhandeld worden, kwamen er sterke mannen aan te pas, Er was niet alleen het gewicht, maar ook het volume, zo een baal was wel 85 cm hoog, en 50 cm breed. Er waren 2 mannen nodig om de baal op te tillen, en op de rug van de sterke dragers te plaatsen. Daarvoor gebruikte men ijzeren haken, met 20 cm haak en handvat, die men in de balen pikte om ze met mankracht op te tillen. Heden gebeuren dergelijke zaken met allerlei moderne hijskranen, en is het zware werk uitgesloten. Dat was het dan voor het afgewerkte vlas.

Over klodden, kutsers en kloddezakken

Maar, wat gebeurde er met het vlasafval? Deze afval noemde men "klodden". Men onderscheidde fijne en ruwe klodden. De kleinere opkopers gingen bij de vlasbewerkers het ruwe afgewerkte vlas opkopen, en werkten het zelf verder af. 't Is te zeggen, zelf opdoen in poppen, stenen en balen. Dit soort opkopers noemde men "kutsers".
Dan waren er de grotere opkopers, die hun kopen deden bij de kutsers. Deze opkopers waren al hele pieten, die zich grote heren waanden. Ze waren steeds op stap met een wandelstok, zoals het toen mode was. Ze werden dan ook de mannen met de stok genoemd.
Onze vlashandelaars waren er als de kippen bij om allerlei commerciële trucs aan te wenden, om de hoogste prijs voor hun afgewerkt vlas af te dingen. Zo hield men bij het vlas opdoen de schoonste strengen opzij, en de bussels die daarvan gemaakt werden plaatste men boven in de vlaszak. Men noemde dit de bovenstenen. De opkopers keurden streng het hen aangeboden vlas, want ook zij kenden de trucs.
Zo waren er ook de kloddenopkopers. Voor onze streek waren dat meestal Zelenaren. De Zelenaren hielden er de bijnaam "kloddezakken" aan over.

Met vlas en klodden was er veel bedrijvigheid te Zogge en in de omliggende dorpen. Bij zonnig weer zag men overal tegen de muren het vlas opengesperd staan, omdat het vlas gemakkelijker bewerkte als de zon er fel op geschenen had. De vezels kwamen dan gemakkelijker los van de stengels.

De 33 herbergen in ons dorp vaarden er wel bij. Kopers en verkopers dronken op de goede of slechte koop menig glaasje Zeelse ouden, en bij een goede koop kwam er wel eens een rondje aan te pas. Stel u voor, 33 herbergen die allen goede zaken deden. Nu zijn er maar 6 meer. Als we ons het dorpsleven van vroeger trachten voor te stellen, dan kunnen we wel zien dat het leven van toen ook zijn vrolijke kant had, De mensen waren niet zo gejaagd, en meer tevreden in hun zogezegde armoe, dan nu in onze tijd van weelde en comfort. Tenslotte is het leven niets anders dan een tevredenheid om gelukkig te zijn.

Met dit artikel is dan het eerste hoofdstuk van de vlasbewerking afgesloten, maar hiermee is de kous nog niet af. Nu komt het 2de bedrijf, het begin van de mechanisatie. Dit is dan voor volgend nummer.

door Jerome Vercammen.

Nog enkele spreuken en gezegdes aangaande het vlas:

• 1. Als ik was Jong en schoon, droeg ik een blauwe of witte kroon
  2. Als ik was oud en stijf, kreeg ik veel slagen op mijn lijf
  3. Als ik die slagen had verdragen, werd ik door iedereen gedragen
  4. Als ik was versleten, werd ik ter schole gebracht en beschreven
  Dit is de geschiedenis van het vlas in raadseltaal,
  1. Vlasbloempjes zijn wit of blauw
  2. Na de oogst komt de vlasbewerking
  3. Dan werd het vlas geweven, en verwerkt tot kledingstukken
  4. Eens de klederen versleten, werden de vodden bewerkt tot papier, en in scholen enz. beschreven.
   

• God gaf ons geen linnen, maar vlas om te spinnen.
   

• Iemand een vlassenbaard aan doen..
  Dit betekent iemand leugens wijs maken. Een baard in vlas is ook vals.