Zogge - Over het dorp

Een mailtje naar de R.U.G. (ter attentie van Professor Magda Devos) in verband met de betekenis van de naam Zogge leverde het hierna volgende resultaat op:

Mail verstuurd op vrijdag 5 september 2003

Mevrouw,

Momenteel ben ik bezig met het bouwen van een website over het dorpje waar ik geboren ben.
Het dorp in kwestie heet "Zogge" of "Hamme-Zogge".
Het is een gehucht van de gemeente Hamme in Oost Vlaanderen.
Graag had ik, indien mogelijk, een beetje informatie gehad over de betekenis van de naam Zogge.
Sommigen zeggen dat het voortkomt van "sogh", wat vochtige plaats zou betekenen..(cfr de e-mail van Jan Van Der Stockt in het "Gastenboek". n.v.d.r.)
Er zijn inderdaad een paar netwerken van beken en sloten in de onmiddellijke omgeving.
Kunt u mij misschien helpen om een beetje wetenschappelijk verantwoorde informatie ivm de betekenis en herkomst van de naam Zogge op de site van het dorp te plaatsen?
Uiteraard zou u vermeld worden als "leverancier" van deze inlichtingen.
Als u een kijkje wilt nemen op de webstek, het adres van de site is www.zogge.be.
Ik kreeg uw naam en (een verkeerd) e-mailadres via Prof Willy Van Langendonck van de KUL.
U kunt eventuele informatie doorsturen naar mij.
Met de meeste dank bij voorbaat.

Dany Aendenboom
Kerkeveld,12
3370 Boutersem

De eerstvolgende werkdag kwam er al een antwoord!

Geachte heer Aendenboom

Tot dusver heb ik de naam "Zogge" in geen enkele bron verklaard gevonden.
Uw suggestie dat de naam te maken zou hebben met een vochtige bodem, lijkt mij in ieder geval verdedigbaar. Zogge zou dan inderdaad een oude Vlaamse dialectvariant zijn van 'zog', waaraan een -e is gehecht naar analogie van andere woorden die op -e eindigden, zoals b.v. katte, zonne, strate, enz. 'Zog' zelf kan best een afleiding zijn van het werkwoord 'zuigen', net zoals het bekendere woord 'zog' 1, met betekenis 'moedermelk' ,van dat werkwoord stamt. In het geval van de aardrijkskundige benaming wordt echter met de afleiding niet datgene genoemd "wat gezogen wordt" (zoals in zog 1) maar wel "iets wat zuigt", meer in het bijzonder een bodem die water opzuigt, dus een waterzieke bodem. In dat geval zou ik dus spreken van 'zog 2', waarvan de betekenis nauw verwant is met die van 'zog' in een woord als 'kielzog' (= de zuiging van het water die ontstaat door de beweging van de kiel van een schip). In de toponymie van westelijk Oost-Vlaanderen ben ik wel al het woord 'zeug' tegengekomen, eveneens als benaming voor waterzieke plaatsen. Dit toponymische 'zeug' zou dus een westelijker variant kunnen zijn van het in Zogge bewaarde zog.
Ik hoop u hiermee enigszins van dienst te zijn geweest.
Met vriendelijke groet

Magda Devos

Op de vraag of zij mocht geciteerd worden kwam prompt het antwoord:

Geachte heer Aendenboom

Natuurlijk mag u mijn naam vermelden, maar daarbij niet vergeten te zeggen dat de verklaring die wij (= u en ik) voorstellen "een veronderstelling" is.
Natuurlijk is het een aannemelijke veronderstelling, ik zou zelfs durven zeggen: de aannemelijkste, tot nader order (dwz tot iemand met iets beters voor de dag komt). Zelf heb ik hieraan overigens weinig verdienste, want u had het verband tussen Zoggen en 'zog' zelf ook al gezien!
Hartelijke groet,

Magda Devos

De eropvolgende morgen kwam er, blijkbaar na een bezoek aan de webstek, nog een berichtje binnen.......

Geachte heer Aendenboom

De eerste verklaring, nl. Zogge = het hoogste, lijkt me nogal uit de lucht gegrepen, aangezien het woord zog(ge) op geen enkele manier met een betekenis 'hoogte' te verbinden valt. Op welke argumenten berust die verklaring?

Nu ik lees dat er ter plaatse ooit een herberg stond met de naam "Zogge", lijkt verklaring nr. 3 mij even aannemelijk als verklaring nr. 2. "Zog" is namelijk in Brabants en oostelijk Oost-Vlaanderen de autochtone dialectvorm voor "zeug", d.i. het vrouwelijk varken. Etymologisch gaat het hier alweer om een afleiding van het werkwoord "zuigen". De herberg in kwestie zal waarschijnlijk ooit zo genoemd zijn omdat de waard tevens varkensboer of varkenshandelaar was. Gehuchten zijn vaak genoemd naar (voormalige) herbergen; de toponymie krioelt van voorbeelden. Soms groeit zo'n van een herberg afkomstige gehuchtnaam zelfs uit tot gemeentenaam, zoals in het geval van De Pinte (bij Gent) en Den Haan (aan de kust). Het is dus zeer waarschijnlijk dat het dorp Zogge dezelfde historische achtergrond heeft! Natuurlijk zou het ook andersom gegaan kunnen zijn, nl. dat de plaatsnaam ouder is dan de herbergnaam, dat de naam van de herberg dus geïnspireerd is op die van het gehucht. In dat geval hebben de naamgevers het toponiem "zog" niet in zijn juiste etymologische betekenis - nl. "waterziek, zuigend land" - opgevat, maar wel als benaming voor het vrouwelijke varken. Een dergelijke herinterpretatie lag maar al te zeer voor de hand, aangezien het woord "zog" voor vochtige plaats al sinds mensenheugnis uit de gewone woordenschat van het plaatselijke dialect is verdwenen, terwijl "zog" in de betekenis "zeug" tot op vandaag voortleeft.Om de ware toedracht op het spoor te komen, is er maar één weg, en die loopt recht naar de archieven. Alleen historische documenten kunnen onthullen welk toponiem het oudste is: de gehuchtnaam of de herbergnaam.maar geïnterpreteerd als zijnde de naam voor het vrouwelijk varken.

Met vriendelijke groet

Magda Devos

N.V.D.R. Ter verduidelijking wil ik (Dany) hier nogmaals stellen dat het leggen van het verband tussen de naam Zogge en "vochtige plaats" niet mijn verdienste is. Ere wie ere toekomt!